Nature dergisinde 20 Kasım 2026 tarihinde yayımlanan bir çalışma, Dünya'nın manto tabakasındaki hareketlerin kıtaları yükseltip aşındırarak yaklaşık bir milyar yıllık jeolojik kayıtları sildiğini ortaya koydu. Araştırmacılar, gezegenin tarihindeki devasa kaya katmanı boşluklarının neden oluştuğuna dair bu gizemin cevabını Dünya'nın derinliklerindeki süreçlerde buldu.
Jeolojik kayıtlardaki boşluklar nasıl oluştu?
Normal şartlarda tortu katmanları zamanla birikerek jeolojik geçmişi yansıtan kayaçları oluşturur; ancak Büyük Kanyon'da görülen 'Büyük Uyumsuzluk' gibi örneklerde yüz milyonlarca yıl fark bulunan kayalar doğrudan üst üste durmaktadır. Çalışmanın başyazarı Santosh Dhungana, bu durumu ortasından büyük bir bölümü koparılmış bir kitaba benzeterek bu sayfaların tesadüfen kaybolmadığını ifade etti. Bu kayıp zaman aralığı bölgeye göre 200 milyon yıldan bir milyar yılın üzerine kadar çıkabilmektedir.
Manto hareketleri kıtaları nasıl etkiledi?
Santosh Dhungana ve ortak yazar Nicolas Flament, bilgisayar modelleri kullanarak Dünya'nın manto tabakasındaki sıcak kaya dolaşımının etkisini inceledi. Modeller, yaklaşık bir milyar ile 540 milyon yıl önceki Neoproterozoyik Dönem'de Laurentia, Baltica ve Kuzey Çin olmak üzere üç büyük antik kıta bölgesinin yavaşça yukarı doğru itildiğini gösteriyor. Bu yükseliş, geniş kara parçalarını uzun süre iklim koşullarına ve erozyona açık hale getirerek su ve rüzgâr yoluyla eski kayaların aşınıp ortadan kalkmasına neden oldu.
Yükselen kıtalar neden hâlâ görünüyor?
Araştırmacılar, aşınmış yüzeylerin üzerinde yeni tortuların birikmesiyle keskin bir ayrım oluştuğunu belirledi. Aynı bölgeler daha sonraki süreçte yeniden çöktüğünde, deniz seviyesinin yükselmesiyle birlikte antik ile genç kayalar arasındaki bu keskin sınır günümüze kadar korundu. Modellemede ortaya çıkan kıtasal yükselme ve çökme zamanlamasının Kuzey Amerika, Kuzey Avrupa ve Kuzey Çin'den elde edilen jeolojik kanıtlarla örtüştüğü tespit edildi. Bu bulgu, manto tabakasındaki derin hareketlerin bugünkü jeolojik kayıtları şekillendirmede belirleyici bir rol oynadığına işaret ediyor.